Xứ Đàng Trong được viết bởi linh mục dòng Tên Cristoforo Borri, người thành Milan nước Ý. Cùng với Hải ngoại kỷ sự của hòa thượng Thích Đại Sán và An Nam cung dịch kỷ sự của Chu Thuấn Thủy, Xứ Đàng Trong của Borri là một trong những tài liệu quan trọng và sớm nhất viết về Đàng Trong thế kỷ XVII. Cristoforo Borri là một trong những giáo sĩ dòng Tên đầu tiên đến Đàng Trong, thời chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên, lưu trú ở đó 5 năm (1618-1622). Tập ký sự của ông tường thuật khá chi tiết về xứ Đàng Trong: từ quốc hiệu, cương vực, diện tích, khí hậu, đất đai, sản vật… đến phong hóa, tập quán, hành chính, quân sự, thương mại, đời sống tinh thần… của người Việt.

Theo Léopold Cadière ; “Xứ Đàng Trong là một kiểu mẫu cho hậu bối của cha Cristoforo Borri noi theo. Những giáo sĩ, những nhà du hành tới sau ông, sẽ mô tả An Nam hay Đàng Ngoài dựa theo sự phân chia của ông trong cuốn ký sự này. Người ta sẽ còn nhắc những nắm bắt tài tình của ông về một số chủ đề, đôi khi họ còn dùng nguyên cách nói của ông: về voi, tổ chim yến, y thuật, tài năng của pháo thủ An Nam, trái mít hay trái sầu riêng, v.v… Nên có một nghiên cứu đối với sự lệ thuộc của các tác giả viết về xứ An Nam xưa và những vay mượn của họ từ người tiên phong trên hết – Cristoforo Borri.” Thật vậy; tác phẩm đã lột tả sự phong phú, giàu có về tài nguyên sản vật, sự tươi đẹp của thiên nhiên nơi vùng đất phía Nam của Đại Việt đương thời, Xứ Đàng Trong còn cho người đọc hình dung về một vùng đất đặc sắc về văn hóa với những con người "muôn vàn lịch thiệp, gần gũi và văn minh". Ở vùng đất đó, những kẻ xa lạ về cả nhân dạng lẫn văn hóa như Borri, hay thay, lại có được cảm giác "cư xử thân tình như anh em một nhà, ngay cả chưa từng gặp gỡ hay quen biết", được đưa đi từ ngạc nhiên này đến thích thú khác.Vùng đất đó là Đàng Trong của thế kỷ 17, một xứ sở kỳ lạ hay gần như kỳ diệu dưới con mắt Cristoforo Borri. Và có thể là ngay cả với chính chúng ta, những kẻ hậu sinh sau mấy trăm năm của xứ sở ấy, khi lần giở Xứ Đàng Trong.

Tuy không phải là một nghiên cứu chuyên sâu, Xứ Đàng Trong chỉ là sự ghi chép "mắt thấy tai nghe" của giáo sĩ Cristoforo Borri về vùng đất mà ông đã có cơ hội đến và sống trong thời gian không ngắn.Nhưng sau khi được xuất bản lần đầu tiên năm 1631, cuốn sách Xứ Đàng Trong đã vượt khỏi mục đích ban đầu của tác giả cũng như sự giới hạn của thời gian.

Tổng hợp

Th.S Hồ Thị Ái Phương