Họ và tên, thứ tưởng như chỉ là một chuỗi âm thanh giản đơn, hóa ra lại là một trong những sáng tạo lâu đời và bền bỉ nhất của loài người. Trải qua hàng nghìn năm, danh xưng này đã biến đổi theo bước chân của đoàn người di cư, theo những biến động chính trị của các triều đại, những làn sóng văn hóa và cả những lựa chọn cá nhân. Là công trình thứ 3 của tác giả Trần Quang Đức, sau "Ngàn năm áo mũ" và "Chuyện Trà", "Họ và tên: Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt" -  một khảo cứu công phu, có hệ thống, với sử liệu vững chắc và phong phú để đi tới những kiến giải sâu sắc: Mỗi cái tên không chỉ là ký hiệu, nó là một "lát cắt" của tâm tưởng, là nơi quá khứ và hiện tại không ngừng đối thoại với nhau. Đằng sau vài ba chữ ngắn ngủi trên tờ giấy khai sinh của ta, là cả một dòng chảy lịch sử, ghi dấu cảm xúc, ước vọng, suy tư của con người.

Thuở sơ khai, cái tên gắn liền với khát vọng sinh tồn. Ngày xưa người Việt cho rằng trẻ ốm đau thường là do ma làm, bởi vậy họ đặt cho con những cái tên rất nôm na xấu xí như Cóc, Chuột, Chồn, Chấy…, tin rằng ma quỷ sẽ tránh bắt những đứa trẻ tên xấu, để chúng có thể lớn lên bình an.Rồi khi xã hội ổn định hơn, tri thức lan rộng, cùng với sự du nhập của chữ Hán, tên gọi bắt đầu khoác lên mình vẻ thanh nhã hoặc có tính biểu tượng. Những quan niệm về cái tên "đúng mực", "cao quý" hay "thanh tao" dần được định hình, mang dấu ấn gia tộc, Phật giáo, Đạo giáo và đặc biệt là Nho giáo. Tên gọi của người Việt, từ chỗ là các tên đơn mộc mạc, dần phát triển thành tên đi cùng với họ, rồi thành tên có đệm, vừa thể hiện dòng dõi gia tộc mà cá nhân thuộc về, vừa mang khát vọng về công danh thành tựu, lại vừa thể hiện sự sang trọng thanh cao.

Không chỉ là một khảo cứu về lịch sử tên họ, tác giả Trần Quang Đức đã dẫn dắt người đọc đến một bức tranh lịch sử rộng lớn,  là cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa sử liệu và suy tưởng, giữa hư cấu và hiện thực.

Tổng hợp

Hồ Thị Ái Phương