Nguyễn Thị Phương Thảo

Cuộc chiến Peloponnesus (431–404 TCN) là một trong những cuộc xung đột quan trọng nhất của thế giới Hy Lạp cổ đại, diễn ra giữa hai liên minh quyền lực do Athens và Sparta lãnh đạo. Cuộc chiến này không chỉ làm thay đổi trật tự chính trị của Hy Lạp cổ đại mà còn trở thành cơ sở cho một trong những khái niệm nổi tiếng trong nghiên cứu quan hệ quốc tế hiện đại – “bẫy Thucydides” (Thucydides Trap). Khái niệm này bắt nguồn từ cách lý giải của nhà sử học Hy Lạp cổ đại Thucydides về nguyên nhân sâu xa của cuộc chiến.

Trong tác phẩm kinh điển “History of the Peloponnesian War” của Thucydides cho rằng nguyên nhân căn bản dẫn đến chiến tranh không phải chỉ là những sự kiện trực tiếp, mà là sự trỗi dậy về quyền lực của Athens và nỗi lo sợ mà sự trỗi dậy này gây ra cho Sparta. Ông viết: “Chính sự lớn mạnh của Athens và nỗi lo sợ mà điều đó gây ra cho Sparta đã khiến chiến tranh trở nên không thể tránh khỏi”. Trong thế kỷ V TCN, Athens phát triển mạnh mẽ về kinh tế, thương mại và sức mạnh hải quân, đồng thời lãnh đạo Liên minh Delos. Ngược lại, Sparta là một cường quốc lục địa truyền thống, đứng đầu Liên minh Peloponnesus. Sự cạnh tranh về quyền lực, ảnh hưởng và an ninh giữa hai bên dần làm gia tăng căng thẳng, cuối cùng dẫn tới cuộc chiến kéo dài gần ba thập niên.

Cuộc chiến Peloponnesus được chia thành nhiều giai đoạn, trong đó nổi bật là Chiến tranh Archidamus (431–421 TCN), giai đoạn hòa bình tạm thời sau Hòa ước Nicias, và giai đoạn cuối khi Sparta nhận được sự hỗ trợ từ Ba Tư để xây dựng hạm đội. Kết quả cuối cùng là Athens thất bại vào năm 404 TCN, đánh dấu sự suy yếu của nền dân chủ Athens và sự thống trị tạm thời của Sparta trong thế giới Hy Lạp (Kagan, 2003). Tuy nhiên, cuộc chiến cũng làm suy yếu toàn bộ hệ thống thành bang Hy Lạp, mở đường cho sự trỗi dậy của Macedonia sau này.

Từ cách giải thích của Thucydides, khái niệm “bẫy Thucydides” đã được các học giả hiện đại phát triển để mô tả tình huống khi một cường quốc đang lên thách thức vị thế của một cường quốc đang thống trị, khiến nguy cơ xung đột gia tăng. Học giả Graham Allison đã phổ biến thuật ngữ này trong nghiên cứu về cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, đặc biệt là giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc trong thế kỷ XXI. Theo Allison, trong lịch sử 500 năm qua, nhiều trường hợp cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc đã dẫn đến chiến tranh khi nỗi lo an ninh của bên thống trị gia tăng trước sự trỗi dậy của đối thủ (Allison, 2017).

Tuy nhiên, một số học giả cho rằng “bẫy Thucydides” không phải là quy luật tất yếu mà chỉ là một khuynh hướng có thể xảy ra. Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào cách các quốc gia quản lý cạnh tranh quyền lực thông qua ngoại giao, thể chế quốc tế và sự điều chỉnh chiến lược. Do đó, bài học từ cuộc chiến Peloponnesus không chỉ nằm ở sự nguy hiểm của cạnh tranh quyền lực, mà còn ở tầm quan trọng của việc xây dựng cơ chế quản trị xung đột để tránh lặp lại những bi kịch của lịch sử.

Tài liệu tham khảo

Allison, G. (2017). Destined for war: Can America and China escape Thucydides’s trap? Houghton Mifflin Harcourt.

Kagan, D. (2003). The Peloponnesian War. Viking.