Nguyễn Thị Phương Thảo (dịch và biên tập)

Nguồn: https://www.thecollector.com/sobekneferu-first-female-pharaoh-egypt/

Sobekneferu (cũng được gọi là Nefrusobk, Neferusobek hay Sobekkara) là một nhân vật hiếm hoi nhưng rất quan trọng trong lịch sử Ai Cập cổ đại: bà trị vì với tư cách pharaoh/“vua” vào khoảng 1760–1756 TCN, và là người cai trị cuối cùng của Vương triều thứ 12. Trong khi hình ảnh pharaoh thường được mặc định là nam giới, Sobekneferu lại cho thấy có những thời điểm hệ thống kế vị truyền thống bị “đứt gãy”, và một phụ nữ có thể bước lên nắm quyền tối cao như một nhà cai trị độc lập.

Tên Sobekneferu có nghĩa là “vẻ đẹp của Sobek”, gắn với Sobek – thần cá sấu. Việc bà chọn nhấn mạnh thần Sobek trong danh xưng không chỉ mang màu sắc tôn giáo mà còn là một thông điệp chính trị. Các vua Vương triều 12 đã biến vùng Fayoum thành trung tâm kinh tế và tôn giáo; tại đây, cá sấu được tôn thờ và chăm sóc như hiện thân linh thiêng. Sobek gắn với quyền lực pharaon, sức mạnh quân sự và sự phồn thực, vì vậy việc Sobekneferu liên kết bản thân với vị thần này giúp bà củng cố tính chính danh và hình ảnh lãnh đạo trong một xã hội vốn quen nhìn quyền lực tối thượng qua lăng kính nam giới.

Để hiểu bối cảnh Sobekneferu lên ngôi, cần nhìn vào cấu trúc hoàng quyền Ai Cập cổ đại. Pharaoh được xem là hiện thân trần thế của Horus (một vị thần nam), và thông thường ngai vàng sẽ truyền cho con trai trưởng. Tuy nhiên, thực tế lịch sử không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Khi người thừa kế mất sớm, không có con nối dõi hoặc xảy ra biến động trong triều, hệ thống kế vị có thể rơi vào khủng hoảng. Chính trong những thời điểm như vậy, một phụ nữ hoàng tộc đôi khi trở thành lựa chọn gần nhất để duy trì sự ổn định và hợp thức hóa quyền lực.

Sobekneferu là con gái của Amenemhet III, dù mẹ của bà không rõ là ai trong số các hoàng hậu của nhà vua. Sau khi Amenemhet III qua đời, ngai vàng được chuyển cho một người con trai (có thể là anh/em cùng cha khác mẹ của Sobekneferu). Một số giả thuyết từng cho rằng người này cũng là chồng của Sobekneferu, nhưng chứng cứ không rõ ràng. Điều quan trọng là khi Sobekneferu lên ngôi, bà không sử dụng danh hiệu “vợ của vua”, vốn sẽ ngụ ý một cuộc hôn nhân hoàng gia nhằm hợp thức hóa quyền lực. Chi tiết này khiến giả thuyết “bà kết hôn với anh/em” trở nên thiếu chắc chắn.

Khi người anh/em ấy mất mà không có người thừa kế, ngai vàng rơi vào khoảng trống. Xét về huyết thống, Sobekneferu là người gần nhất với dòng kế vị, vì vậy bà tiếp quản quyền lực và trị vì như một pharaoh. Khi đăng quang, bà thực hiện nghi thức đặt tên truyền thống của hoàng gia và nhận năm danh xưng như các pharaoh khác. Việc bà lựa chọn liên hệ tới Sobek trong tên hiệu cho thấy bà chủ động dùng biểu tượng tôn giáo – chính trị quen thuộc để củng cố quyền lực và tạo cảm giác liên tục với truyền thống vương quyền.

Sobekneferu trị vì khoảng 3 năm 10 tháng. Dù thời gian không dài, bà vẫn được ghi nhận đã thực hiện một số hoạt động xây dựng: mở rộng quần thể tang lễ của Amenemhet III tại Hawara (về sau Herodotus gọi là “Labyrinth”) và giám sát xây dựng tại Herakleopolis Magna. Các ghi chép này cho thấy triều đại của bà không chỉ mang tính “chuyển tiếp”, mà vẫn có dấu ấn quản trị và công trình.

Hình 1 Phần thân của Sobekneferu, ở bảo tàng Louvre, Paris