Nguyễn Thanh Sinh tổng hợp

Trong nghiên cứu về chính trị quốc tế, chủ nghĩa dân tộc thường được xem là một hiện tượng tự nhiên nảy sinh từ những bản sắc sắc tộc cổ xưa. Tuy nhiên, truyền thống nghiên cứu tại Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (LSE), được kế thừa từ các học giả như Elie Kedourie, Ernest Gellner và Anthony Smith, đã mở ra những góc nhìn phức tạp hơn về hiện tượng này. Dominique Jacquin-Berdal, một học giả tiêu biểu của truyền thống này, đã đóng góp một cái nhìn quan trọng khi không chỉ xem xét bối cảnh quốc tế nơi chủ nghĩa dân tộc nảy nở, mà còn phân tích vai trò của các yếu tố quốc tế trong chính nguồn gốc và sự lan rộng của nó. Bài viết này tập trung phân tích quan điểm phê phán cách giải thích chủ nghĩa dân tộc thuần túy dựa trên sắc tộc, đồng thời làm rõ vai trò của các cấu trúc quốc tế và di sản thuộc địa trong việc định hình bản sắc dân tộc hiện đại.

Một trong những luận điểm quan trọng nhất của Jacquin-Berdal là chủ nghĩa dân tộc không chỉ là một hiện tượng nội tại của xã hội mà còn mang tính cấu thành từ các chiều kích quốc tế. Thay vì chấp nhận lý thuyết cho rằng các quốc gia thành công dựa trên nguồn gốc tiền hiện đại, bà tập trung vào các "vectơ" chịu trách nhiệm truyền bá chủ nghĩa dân tộc, đặc biệt là tại lục địa Châu Phi.

Chủ nghĩa dân tộc Châu Phi, trong giai đoạn sơ khởi, không bắt nguồn từ những đòi hỏi về bản sắc sắc tộc cụ thể mà là sự phản kháng đối với sự bất bình đẳng chủng tộc và chế độ thực dân. Những người theo chủ nghĩa dân tộc đầu tiên thường là những trí thức được giáo dục tại phương Tây, những người tìm thấy điểm chung không phải ở ngôn ngữ hay dòng máu, mà ở trải nghiệm bị cai trị bởi thực dân. Điều này cho thấy bản sắc dân tộc thường được rèn đúc thông qua các tương tác quốc tế và sự phản kháng lại các cấu trúc quyền lực toàn cầu hơn là từ sự kế thừa lịch sử đơn thuần.

Jacquin-Berdal đã sử dụng các bằng chứng khảo cổ và lịch sử để chứng minh rằng, tại nhiều nơi ở Châu Phi, sắc tộc cũng giống như chủ nghĩa dân tộc, đều là những sáng tạo của thời hiện đại. Nhu cầu "lập bản đồ" dân cư của chính quyền thuộc địa đã dẫn đến việc thiết lập các danh mục sắc tộc với ranh giới khác biệt đáng kể so với những gì đã tồn tại trước đó.

Ví dụ điển hình là cuộc diệt chủng ở Rwanda, nơi những khác biệt giữa người Hutu và Tutsi thường bị thổi phồng dựa trên những huyền thoại không có căn cứ về thể chất. Thực tế, cả hai nhóm đều nói cùng một ngôn ngữ và chia sẻ cùng một tôn giáo. Việc sử dụng thẻ căn cước và hồ sơ chính thức của chính quyền để phân loại dân cư không chỉ làm kết tinh các hạng mục sắc tộc mà còn cho thấy vai trò của quản lý nhà nước trong việc tạo ra các ranh giới này. Do đó, sự hấp dẫn cảm xúc của bản sắc sắc tộc không chứng minh cho tính cổ xưa của nó, mà là minh chứng cho sức mạnh của các cấu trúc kiến tạo hiện đại.

Việc redrawing (vẽ lại) bản đồ chính trị theo các đường ranh giới sắc tộc hiếm khi là giải pháp cho các vấn đề chính trị phức tạp. Cả những thù hận lẫn bản sắc sắc tộc đều không phải là những thực thể cổ xưa, mà chúng bắt nguồn từ sự can thiệp quốc tế dưới hình thức chủ nghĩa thực dân và được duy trì bởi tính chất cạnh tranh của hệ thống giữa các quốc gia. Việc giải quyết các tranh chấp về quyền tự quyết đòi hỏi một sự hiểu biết sâu sắc về tính ngẫu nhiên của bản sắc và sự thận trọng đối với các tiêu chí về "tính xác thực" sắc tộc vốn thường dẫn đến thất bại.