Nguyễn Thanh Sinh tổng hợp

Châu Phi là một trong những khu vực điển hình nhất để nghiên cứu về sự tương tác giữa chủ nghĩa dân tộc, chiến tranh và sự hình thành nhà nước. Đây là nơi các lý thuyết truyền thống về chủ nghĩa dân tộc thường gặp phải những thách thức lớn. Dominique Jacquin-Berdal đã thực hiện những phân tích sâu sắc về khu vực này để chỉ ra rằng chính "cái tôi thuộc địa" (colonial self) và chiến tranh mới là những nhân tố quyết định trong việc hình thành quốc gia, thay vì các yếu tố sắc tộc thuần túy. Bài viết này sẽ phân tích quá trình kiến tạo bản sắc và nhà nước tại Eritrea, Ethiopia và Somalia để làm rõ sự phức tạp của chủ nghĩa dân tộc hiện đại.

Trường hợp của Eritrea cung cấp một minh chứng mạnh mẽ cho luận điểm rằng quốc gia có thể được hình thành từ quá trình đấu tranh và quản lý hành chính. Danh tính của Eritrea không dựa trên sự khác biệt sắc tộc mà được rèn đúc qua ba sự kiện then chốt:

1. Sự hình thành quốc gia thuộc địa: Việc Italy và sau đó là Anh chiếm đóng đã tạo ra cho Eritrea một cái tên, một bản sắc địa lý và một lịch sử tách biệt với Ethiopia.
2. Giai đoạn Liên bang (1952-1962): Trong thời kỳ này, Eritrea đã có được các biểu tượng và thể chế tự trị.
3. Cuộc chiến giải phóng dân tộc: Đây là chất xúc tác quan trọng nhất, nơi cuộc đấu tranh đã lan rộng từ tầng lớp tinh hoa đến quần chúng, giúp gắn kết và định hình bản sắc Eritrea hiện đại.

Thực tế cho thấy, dù người Tigrinya ở Eritrea và người Tigray ở Ethiopia chia sẻ cùng ngôn ngữ, tôn giáo và lịch sử, nhưng các con đường chính trị của họ đã tách rời hoàn toàn sau độc lập. Điều này khẳng định rằng ý thức dân tộc là kết quả của các quá trình chính trị và quân sự hiện đại hơn là sự kế thừa văn hóa sẵn có.

Trái ngược với mô hình nhà nước tập quyền của Eritrea, Ethiopia sau thời kỳ Dergue đã áp dụng hệ thống liên bang dựa trên các tỉnh sắc tộc. Đây là một dự án hiện đại hóa rõ rệt, vay mượn từ chính sách dân tộc của Liên Xô, nhằm ổn định một quốc gia đa sắc tộc vốn có lịch sử lâu đời. Tuy nhiên, sự ổn định này vẫn còn là một dấu hỏi lớn và phụ thuộc nhiều vào bối cảnh chính trị thay đổi liên tục.

Trong khi đó, Somalia – quốc gia từng được coi là "quốc gia đích thực" duy nhất ở Châu Phi vì sự đồng nhất về ngôn ngữ, văn hóa và tôn giáo – lại rơi vào tình trạng sụp đổ và hỗn loạn. Sự tan rã của Somalia thành các thực thể như Somaliland đã thách thức những người ủng hộ cách giải thích sắc tộc về sự gắn kết quốc gia. Việc Somaliland ổn định hơn phần còn lại không thuần túy do yếu tố sắc tộc clan, mà do họ kế thừa ranh giới và lịch sử thuộc địa của Anh, kết hợp với trải nghiệm chung trong cuộc đấu tranh chống lại chính quyền Siad Barre.

Mặc dù bản sắc dân tộc và sắc tộc có sức hút cảm xúc mạnh mẽ, chúng vẫn là những cấu trúc dễ bị tổn thương. Tại Eritrea, sự trì hoãn các cuộc bầu cử và hạn chế quyền tự do ngôn luận của chính phủ sau chiến tranh đã làm suy yếu ý nghĩa và sự hấp dẫn của chính bản sắc dân tộc mà họ đã dày công xây dựng. Điều này cho thấy sự chính danh của quốc gia không chỉ nằm ở quá khứ đấu tranh mà còn ở khả năng duy trì các giá trị chính trị và phúc lợi cho người dân trong thời bình.

Nghiên cứu về vùng Châu Phi cho thấy bản sắc dân tộc là một tiến trình động, được thúc đẩy bởi chiến tranh, quản lý hành chính và bối cảnh quốc tế. Các giải pháp chính trị dựa trên việc phân chia sắc tộc thường mang tính ngắn hạn và thiếu tính bền vững. Thay vào đó, việc thừa nhận tính ngẫu nhiên và đa dạng của các bản sắc sẽ giúp xây dựng những quốc gia ổn định và bao trùm hơn trong một hệ thống quốc tế đầy biến động.