Nguyễn Thanh Sinh

Trái ngược với sự bùng nổ tại Trung Quốc, ngành điện gió Hoa Kỳ đã trải qua một năm 2024 đầy thách thức, được đánh dấu bằng mức độ hoạt động thấp nhất trong một thập kỷ.

Sụt giảm công suất lắp đặt: Theo dữ liệu từ Hiệp hội Năng lượng Sạch Hoa Kỳ (ACP) và Wood Mackenzie, Hoa Kỳ chỉ bổ sung khoảng 3,9 GW đến 5,4 GW công suất điện gió trên bờ trong năm 2024. Con số này thấp hơn đáng kể so với mức 8,4 GW của năm 2008 và giảm sâu so với mức trung bình 14 GW của giai đoạn 2020-2021.

Tổng công suất: Tính đến cuối năm 2024, tổng công suất điện gió của Mỹ đạt khoảng 154 GW. Mặc dù vẫn giữ vị trí thứ hai thế giới, khoảng cách với Trung Quốc đã bị nới rộng một cách không thể san lấp.

Nguyên nhân của sự sụt giảm này là sự hội tụ của nhiều yếu tố tiêu cực: lãi suất cao làm tăng chi phí vốn (WACC), lạm phát đẩy giá tuabin lên cao, và đặc biệt là sự tắc nghẽn nghiêm trọng trong hàng đợi kết nối lưới điện (interconnection queues), nơi hàng trăm gigawatt dự án đang bị kẹt lại chờ phê duyệt.

Sự kiện chính sách quan trọng nhất định hình lại triển vọng ngành năng lượng Mỹ trong giai đoạn 2024-2025 là việc thông qua Đạo luật "One Big Beautiful Bill" (OBBBA) vào ngày 4 tháng 7 năm 2025, dưới thời chính quyền mới. Đạo luật này đánh dấu sự đảo ngược hoàn toàn so với các chính sách khuyến khích của Đạo luật Giảm Lạm phát (IRA) năm 2022.

Các thay đổi cốt lõi của OBBBA ảnh hưởng đến điện gió:

Rút ngắn thời hạn ưu đãi thuế: OBBBA yêu cầu các dự án điện gió và mặt trời phải đưa vào vận hành thương mại trước ngày 31/12/2027 để đủ điều kiện nhận Tín dụng Thuế Sản xuất (PTC) hoặc Tín dụng Thuế Đầu tư (ITC). Quy định này tạo ra một "vực thẳm chính sách" (policy cliff), buộc các nhà phát triển phải chạy đua với thời gian hoặc hủy bỏ các dự án không thể hoàn thành kịp hạn.

Thay đổi cơ chế thuê đất: Đạo luật khôi phục mức phí bản quyền khai thác dầu khí liên bang xuống mức thấp hơn (12,5%), đồng thời bắt buộc tổ chức các đợt bán đấu giá thuê đất dầu khí ngoài khơi thường xuyên hơn. Điều này trực tiếp làm tăng sức cạnh tranh của nhiên liệu hóa thạch so với năng lượng tái tạo.

Hạn chế nguồn gốc nước ngoài (FEOC): OBBBA áp đặt các quy định nghiêm ngặt hơn về "Thực thể nước ngoài đáng quan ngại" (FEOC), cấm các dự án sử dụng thành phần quan trọng từ Trung Quốc được hưởng ưu đãi thuế.²⁴ Trong bối cảnh Trung Quốc thống trị chuỗi cung ứng, quy định này gây khó khăn lớn cho việc tìm kiếm nguồn cung thay thế với chi phí hợp lý.

Theo phân tích của Rhodium Group, các thay đổi này dự kiến sẽ làm giảm 53-59% công suất năng lượng sạch bổ sung mới trong giai đoạn 2025-2035 so với kịch bản trước đó.

Ngành điện gió ngoài khơi Mỹ, từng được kỳ vọng sẽ bùng nổ như Châu Âu, đang đối mặt với nguy cơ đình trệ.

Hủy bỏ dự án: Chính quyền mới đã thực hiện các bước đi quyết liệt như tạm dừng cho thuê các khu vực biển mới, thu hồi giấy phép và cắt giảm 679 triệu USD tài trợ liên bang cho các dự án gió ngoài khơi, viện dẫn lý do bảo vệ sinh vật biển và an ninh quốc gia.

Thành tựu 2024: Điểm sáng duy nhất trong năm 2024 là việc vận hành dự án South Fork Wind (132 MW) và một phần dự án Vineyard Wind. Tuy nhiên, tổng công suất lắp đặt mới chưa đến 0,2 GW là quá nhỏ bé so với mục tiêu 30 GW vào năm 2030 mà chính quyền trước đó đã đề ra.

Mặc dù đối mặt với khó khăn, ngành năng lượng sạch vẫn là động lực việc làm quan trọng, dù tốc độ đã chậm lại.

Số liệu việc làm: Theo Báo cáo Năng lượng và Việc làm Hoa Kỳ (USEER) 2024, ngành điện gió đã tạo thêm 5.715 việc làm trong năm 2023, tăng 4,6%. Tuy nhiên, báo cáo từ E2 cho thấy tốc độ tăng trưởng việc làm năng lượng sạch trong năm 2024 là chậm nhất kể từ năm 2020, chỉ đạt 2,8%.

Cơ cấu việc làm: Tổng số lao động trong ngành năng lượng sạch đạt khoảng 3,56 triệu người vào cuối năm 2024. Trong đó, ngành năng lượng gió sử dụng khoảng 132.984 lao động trực tiếp. Đáng chú ý, Cục Thống kê Lao động Hoa Kỳ (BLS) vẫn dự báo kỹ thuật viên tuabin gió là một trong những nghề tăng trưởng nhanh nhất (tăng 49,9% đến năm 2034) ³¹, nhưng con số tuyệt đối vẫn khiêm tốn so với các ngành khác.

Thách thức sản xuất: Các nhà sản xuất thiết bị như TPI Composites đang phải vật lộn. TPI đã phải đóng cửa nhà máy tại Matamoros (Mexico) và cắt giảm nhân sự tại Thổ Nhĩ Kỳ do nhu cầu sụt giảm và áp lực cạnh tranh. Tuy nhiên, họ cũng đang lên kế hoạch mở lại nhà máy tại Iowa vào giữa năm 2025 để đáp ứng nhu cầu nội địa hóa của GE Vernova, cho thấy sự dịch chuyển sản xuất về nội địa Mỹ để tránh thuế quan và đáp ứng các quy định mới.

Trước áp lực từ thuế quan và gián đoạn chuỗi cung ứng, thị trường Mỹ và các đồng minh đang đẩy mạnh đầu tư vào công nghệ vật liệu mới.

Sợi Carbon và Composite: Nhu cầu về vật liệu composite cho cánh tuabin tiếp tục tăng, với thị trường toàn cầu dự kiến đạt 25,5 tỷ USD vào năm 2032. Các công ty như Hexcel và Toray đang mở rộng năng lực sản xuất tại Mỹ để cung cấp sợi carbon cho các thế hệ cánh tuabin dài hơn, nhẹ hơn.

Tái chế: Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) đã trao giải thưởng "Wind Turbine Materials Recycling Prize" trị giá 3,6 triệu USD cho các sáng kiến tái chế cánh quạt, nhằm xây dựng một hệ sinh thái tái chế nội địa và giảm phụ thuộc vào nguyên liệu thô nhập khẩu.

Dựa trên dữ liệu từ 2008 đến 2025, có thể rút ra ba nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự phân ly giữa hai thị trường:

Sự Nhất Quán Chính Sách (Policy Consistency): Trung Quốc duy trì sự hỗ trợ liên tục qua các Kế hoạch 5 năm, tạo ra sự chắc chắn cho đầu tư dài hạn. Ngược lại, Mỹ bị mắc kẹt trong chu kỳ chính trị "Boom-and-Bust", nơi các ưu đãi thuế (PTC/ITC) liên tục bị đe dọa cắt giảm hoặc thay đổi theo từng nhiệm kỳ tổng thống (từ Obama sang Trump, sang Biden, và lại sang chính quyền mới với OBBBA).

Chiến Lược Chuỗi Cung Ứng: Trung Quốc đã xây dựng một chuỗi cung ứng toàn diện từ mỏ đất hiếm đến nhà máy lắp ráp, cho phép họ kiểm soát chi phí và duy trì lợi nhuận ngay cả khi giá điện giảm. Mỹ phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu và hiện đang phải trả giá cho sự phụ thuộc đó thông qua thuế quan và lạm phát chi phí.

Hạ Tầng Lưới Điện: Trung Quốc đã đầu tư khổng lồ vào hệ thống truyền tải điện siêu cao áp (UHV) để giải tỏa công suất từ các siêu dự án ở miền Tây. Mỹ đang đối mặt với sự già cỗi của lưới điện và quy trình phê duyệt đấu nối kéo dài hàng năm trời, trở thành nút thắt cổ chai lớn nhất cho sự phát triển.

Bức tranh năng lượng gió toàn cầu năm 2025 là câu chuyện của hai thế giới. Một bên là Trung Quốc đang tăng tốc với tốc độ chóng mặt, sử dụng năng lượng tái tạo như một công cụ để đảm bảo an ninh năng lượng và thống trị công nghệ toàn cầu. Bên kia là Hoa Kỳ, dù sở hữu tiềm năng to lớn và công nghệ tiên tiến, đang bị kìm hãm bởi những mâu thuẫn chính sách nội bộ và các rào cản kinh tế vĩ mô. Sự phát triển của ngành trong thập kỷ tới sẽ phụ thuộc vào việc liệu Mỹ có thể tìm ra sự ổn định chính sách hay không, và liệu thế giới có thể đa dạng hóa chuỗi cung ứng để giảm bớt sự phụ thuộc vào Trung Quốc hay không.